O ogrodach permakulturowych w ostatnim czasie dużo się mówi. Mówi się na przykład, że to ogrody „dla leniwych”, że nie mają żadnego systemu i panuje w nich bałagan. Co z tego jest prawdą, a co nie? Jakie naprawdę są ogrody permakulturowe?
Dlaczego i po co jest nam permakultura?
Odrobina filozofii na początek nie zaszkodzi. Istotę permakultury (z angielskiego „permaculture”) oddaje już sama nazwa – „perma”, od słowa permanentny, w znaczeniu trwale zrównoważony, oraz „culture”, co początkowo oznaczało agriculture, czyli rolnictwo, a później rozszerzyło się na kulturę jako taką, to znaczy całe nasze funkcjonowanie i relacje z otoczeniem w najszerszym tego słowa znaczeniu. Nadal nic nie jest jaśniejsze? W tłumaczeniu na prosty język oznacza to taki sposób działania, który w jak najmniejszym stopniu wyczerpuje nas samych i środowisko, dzięki czemu wszystko może się naturalnie odnawiać. Albo jeszcze prościej: trzeba robić rzeczy tak, aby jak najmniej się napracować, jak najmniej wydać, a jednocześnie mieć jak największą korzyść.
Jeśli chodzi o ogród, oznacza to na przykład także uświadomienie sobie tego, czego i ile naprawdę potrzebujemy, stworzenie odpowiednich przestrzeni i uprawianie tylko potrzebnej ilości. To także jedna z dróg, jak mieć ogród, który niepotrzebnie nie wyczerpuje ziemi ani nas, z którego mamy odpowiedni pożytek (psychiczny i materialny) przy włożeniu minimalnego wysiłku.
Inny system
Jeśli „porządny” ogród wyobrażają sobie Państwo jako idealnie równe, okopane grządki bez źdźbła chwastu, to właściwy ogród permakulturowy rzeczywiście może wydać się pozbawiony systemu. Jednak jest odwrotnie. Panuje w nim bardzo wyrafinowany system, tylko oparty na innej zasadzie. To system inspirowany naturą. Na przykład w lesie rosną nie tylko drzewa, ale pod nimi także niskie rośliny zielne i krzewy, które wzajemnie się wspierają i tworzą sobie odpowiednie warunki. Czy las wydaje się Państwu nieuporządkowany? Czy nie czują się w nim Państwo dobrze? A przecież rośnie sobie sam, bez przekopywania i pielenia… Potrzebne jest więc po prostu inne spojrzenie.
Jedną z podstawowych zasad ogrodu permakulturelnego (lub też przyrodniczego) jest funkcjonowanie w zgodzie z naturą. Wykorzystywanie tych samych zasad, mechanizmów i relacji między roślinami, zwierzętami i mikroorganizmami, które w naturze są dla siebie wzajemnie korzystne. Jeśli je zaobserwujemy i zastosujemy w ogrodzie, on także będzie działał równie samoczynnie, bez niepotrzebnie włożonego wysiłku i na stałe.
Różnorodność to droga
Kolejną ważną zasadą zdrowej przyrody, a tym samym właściwego ogrodu permakulturelnego, jest różnorodność. To właśnie dzięki niej cały system jest stabilny. Dlatego dla ogrodu przyrodniczego typowa jest uprawa mieszana, w której szkodniki nie rozprzestrzeniają się tak łatwo jak w monokulturach.
Także dzięki różnorodności w ogrodzie permakulturelnym mniej się napracujecie. No ale to nie jest byle jaka różnorodność. Przede wszystkim ważny jest dobór gatunków i odmian, które będą prosperować na konkretnym stanowisku – zdrowa i silna roślina jest bowiem bardziej odporna. Pierwszeństwo daje się wytrzymałym drzewom i krzewom, roślinom trwałym i wieloletnim, ewentualnie roślinom, które same się rozmnażają, więc nie trzeba ich co roku pracowicie sadzić lub siać.
Poza tym musicie wiedzieć, które rośliny się wzajemnie znoszą i wspierają, a których kombinacji należy unikać. Innymi słowy, musicie respektować tzw. relacje alelopatyczne, czyli wzajemne oddziaływanie roślin. Korzystne jest bowiem sadzenie roślin w takich kombinacjach, aby sobie nawzajem pomagały – na przykład pomidorom dobrze się wiedzie z kukurydzą, selerem lub bazylią. Bardzo przydatne jest przy tym łączenie warzyw z ziołami i kwiatami – na przykład aksamitnik odpędza nicienie od warzyw cebulowych, nasturcja pomaga przeciwko mszycą…
A tutaj jest przestrzeń, aby zastanowić się także nad tym, czego rzeczywiście potrzebujecie, a co jest tylko bezsensowną modą. Czy naprawdę potrzebujecie nisko skoszonego trawnika? Czy nie posłuży wam równie dobrze, a może nawet lepiej łąka z kwiatami? Poza tym jest piękniejsza i jest z nią mniej pracy. Czy naprawdę potrzebujecie żywopłotu z samych tui? Czy nie będzie lepiej stworzyć go z mieszanki krzewów owocowych? Na pewno będzie to ciekawsze i bardziej użyteczne wykorzystanie miejsca – dla was i dla pszczół i motyli.
Nie tylko brać, ale także dawać
Do zasad permakultury należy także konsekwentne wykorzystywanie tego, co daje nam ogród, włącznie ze zwracaniem zasobów w jak największym stopniu z powrotem do ogrodu. Na przykład składniki odżywcze powinny wrócić do gleby, a klasyczne kompostowanie nie jest jedyną możliwością. W naturze spadłe jesienią liście i obumierające rośliny tworzą warstwę materiału organicznego, dlatego także w ogrodzie permakulturelnym przy zbiorach pozostawia się resztki roślinne na grządce – zimą chronią glebę przed mrozem, który w przeciwnym razie zniszczyłby bakterie glebowe, ważne dla jej żyzności. Owady także nie powinny wymarzać. Przyroda przecież nie rozróżnia szkodliwych i pożytecznych zwierząt czy roślin. Każdy ma w niej swoje znaczenie i swoje miejsce.
Nie odkrywać, zakrywać
W naturze, także w ogrodzie, „goła” ziemia nie jest czymś naturalnym. To jak zaproszenie dla najbardziej odpornych, najszybciej rozmnażających się roślin (czyli mówiąc wprost: chwastów) – halo, tu jest wolne miejsce, tu możecie rosnąć! Jakie jest permakulturowe rozwiązanie? Nie walczcie z naturą, której częścią są także chwasty, ale zróbcie to, co lubi gleba – przykryjcie ją. Ściółkujcie ją słomą, zrębkami, liśćmi… Korzystnych efektów jest od razu kilka – zapobiegniecie tym samym erozji gleby, nie będzie się z niej odparowywać wilgoć, więc nie będziecie musieli tyle podlewać, i nie zostanie miejsca na wzrost chwastów (ani na okopywanie).
Gdyby jakiś chwast jednak przez ściółkę przerósł, łatwo go wyrwiecie (trzeba to jednak zrobić jeszcze przed wytworzeniem nasion). Potem po prostu zostawcie go leżeć na grządce, aby jej posłużył. Pod ściółkę możecie ewentualnie położyć karton. Chwasty, które już są w glebie, przez niego nie przerosną. Karton z czasem wraz z wierzchnią warstwą rozłoży się i nawozi glebę. Rośliny zawsze sadzicie do przykrytej gleby, i to różnorodnie i wystarczająco gęsto, tak, abyście nie zostawili miejsca dla tych nieproszonych. I zaoszczędzicie sobie pracy z okopywaniem i z pieleniem.
To nie jest „ogród dla leniwych”
To raczej ogród dla wyczulonych i myślących. Także w ogrodzie permakulturelnym trzeba pracować, tyle że jest to inna praca i jest inaczej rozłożona w czasie – na przykład z utworzeniem podniesionych grządek macie początkowo więcej pracy niż ze zwykłym przekopywaniem grządki. Ale później z kolei uprości wam pracę i zaoszczędzi. Tak, to prawda, że w ogrodzie permakulturelnym nie kopie się ani nie okopuje. Jeśli bowiem ważne mikroorganizmy glebowe i zwierzęta dostaną się na światło, zginą, co z pewnością glebie nie posłuży. Stosuje się więc dokładnie odwrotne podejście, zaobserwowane w naturze – na powierzchnię dodaje się warstwy, które stopniowo gniją i tworzą w ten sposób nową zdrową glebę, podobnie jak spadłe liście, gałęzie i obumarłe resztki roślin w lesie. Znowu jest to więc praca, tylko inna i w innym czasie.
Podstawą jest dobry plan
Aby w ogrodzie permakulturowym mniej się napracować, trzeba w nim więcej myśleć i uważniej obserwować warunki – zarówno w samym ogrodzie, jak i w jego otoczeniu. Należy dobrać odpowiednie gatunki roślin do właściwego miejsca i odpowiednio je ze sobą zestawić, posadzić drzewa tak, aby nie zacieniały tam, gdzie potrzebują Państwo słońca, postawić domek ogrodowy tak, aby nie chodzić niepotrzebnie po narzędzia ogrodowe, a w razie potrzeby wykorzystać go także do stworzenia zacienionego miejsca do odpoczynku… Jeśli chcą Państwo działać „permakulturowo” już od początku, to już na tym etapie warto myśleć o wszystkich elementach tak, aby uzyskać z nich jak największą korzyść przy minimalnych kosztach i nakładzie pracy. Dlatego najlepsze są oczywiście te, które posłużą Państwu jak najdłużej.
Integracja budowli w ogrodzie permakulturelnym
Integracja budowli w ogrodzie permakulturelnym jest jak układanie puzzli, gdzie każdy element – czy to garaż, altana, domek ogrodowy, szklarnia – musi dokładnie pasować do całościowego obrazu. Umiejscowienie każdej budowli należy starannie rozważyć, abyśmy jak najlepiej wykorzystali zasoby naturalne i stworzyli harmonijną i funkcjonalną całość.
Umiejscowienie według stron świata
- Strona południowa
Strona południowa ogrodu oferuje maksymalne wykorzystanie energii słonecznej, dlatego jest optymalna dla budowli, które wymagają ciepła i światła. Możecie tutaj umieścić na przykład szklarnię, w której przedłużycie okres wegetacyjny i wyhodujecie rośliny ciepłolubne. Ogród zimowy od strony południowej posłuży jako pasywnie ogrzewana przestrzeń do relaksu i uprawy.
Jeśli planujecie budowę domu, południowa orientacja pomieszczeń mieszkalnych pomoże wam obniżyć koszty ogrzewania. Nie zapominajcie jednak, że latem od strony południowej może dochodzić do przegrzewania, dlatego ważne jest zapewnienie zacienienia, na przykład za pomocą drzew liściastych, markiz lub żaluzji na tarasie.
- Strona północna
Strona północna waszego ogrodu, na którą pada minimum promieni słonecznych, stanowi idealne miejsce dla budowli, gdzie pożądane jest chłodniejsze środowisko. Umieszczenie garażu od strony północnej ochroni wasz samochód przed przegrzewaniem, natomiast w warsztacie utrzymacie stabilną temperaturę dla narzędzi i materiałów.
Kompost umieszczony na północy będzie się rozkładał wolniej, co w niektórych przypadkach może być zaletą. Strona północna ogrodu oferuje także odpowiednie warunki do uprawy roślin cieniolubiących, które na bezpośrednim słońcu by nie prosperowały.
- Strona wschodnia
Strona wschodnia waszej działki przywita was porannym słońcem i dlatego jest częstym miejscem dla tarasów, altan i wiat, gdzie możecie delektować się przyjemnym śniadaniem przy wschodzie słońca. Jeśli umieścicie sypialnie na wschodzie, obudzicie się z naturalnym światłem i będziecie mieli energię na nowy dzień.
Strona wschodnia jest także odpowiednia do uprawy roślin o umiarkowanych wymaganiach słonecznych, które docenią poranne światło, ale nie lubią południowego upału.
- Strona zachodnia
Strona zachodnia działki jest zalana popołudniowym i wieczornym słońcem, co czyni z niej idealne miejsce do relaksu i delektowania się zachodem słońca. Umieśćcie tutaj taras lub altanę i stwórzcie sobie w ten sposób przestrzeń do spokojnego posiadówki z rodziną i przyjaciółmi. Pomieszczenia mieszkalne zorientowane na zachód będą miały przyjemne światło przez cały dzień.
Strona zachodnia z popołudniowym słońcem tworzy idealne warunki do uprawy roślin, które kochają ciepło i światło, ale jednocześnie potrzebują ochrony przed ostrym południowym słońcem. Możecie tutaj umieścić na przykład pomidory, paprykę, ogórki, ale także zioła jak rozmaryn, tymianek czy lawendę, które docenią ciepłe i słoneczne środowisko.
Miejsca słoneczne i zacienianie
W ogrodzie permakulturelnym ważne jest pracowanie ze słońcem i cieniem. Budowle mogą być strategicznie umieszczone tak, aby zapewniały cień dla roślin i tworzyły chłodne strefy w ogrodzie. Na przykład dom zorientowany na południe może latem zacieniać ogród warzywny i chronić go przed przegrzaniem. Ściana domku ogrodowego może zapewnić cień dla roślin cieniolubiących jak hosty, paprocie czy rododendrony.
Przy planowaniu zacienienia ważne jest uwzględnienie także pór roku i ruchu słońca. Zimą, gdy słońca jest mniej, może być pożądane, aby promienie słoneczne przenikały do ogrodu i go ogrzewały. Natomiast latem trzeba zapewnić wystarczająco dużo cienia, aby rośliny i gleba się nie przegrzewały. Zacienienie możemy zapewnić nie tylko budowlami, ale także nasadzeniami drzew i krzewów, pergolami z roślinami pnącymi lub użyciem płacht zacieniających.
Drzewa i krzewy
Drzewa i krzewy są w ogrodzie permakulturelnym niezastąpione. Nie tylko dopełniają jego estetyczny wygląd, ale pełnią także wiele praktycznych funkcji, również w związku z umiejscowieniem budowli. Nasadzenie drzew liściastych od strony południowej i zachodniej domu na przykład zapewnia latem przyjemny cień i ochładza otoczenie, czym obniża potrzebę klimatyzacji. Zimą, gdy opadają liście, przepuszczają promienie słoneczne i umożliwiają pasywne ogrzewanie. Drzewa iglaste od strony północnej domu z kolei stworzą pas wiatrochronny, który ochroni ogród przed zimnymi wiatrami północnymi i obniży straty cieplne.
Żywopłoty z krzewów i drzew są świetną alternatywą dla ogrodzeń z materiałów nieożywionych. Nie tylko ogrodzą waszą działkę i stworzą prywatność wokół tarasu czy altanki, ale zapewnią także schronienie dla ptaków, owadów i drobnych zwierząt, czym przyczynią się do różnorodności biologicznej w ogrodzie. Poza tym żywopłoty tłumią hałas z otoczenia, filtrują kurz i poprawiają jakość powietrza. Wybór odpowiednich gatunków drzew i krzewów zależy od lokalnych warunków i waszych preferencji. Nie bójcie się eksperymentować i łączyć różne gatunki, aby stworzyć różnorodny i funkcjonalny ogród, który będzie w harmonii z waszymi budowlami.
Dalsze czynniki:
- Nachylenie działki: Wykorzystanie terenu do pasywnego ogrzewania i chłodzenia, zbierania wody deszczowej.
- Elementy wodne: Umieszczenie oczek wodnych i strumyków w pobliżu budowli w celu poprawy mikroklimatu i estetyki.
- Dostęp do budowli: Zapewnienie wygodnego dostępu do budowli także w niesprzyjającej pogodzie.
- Materiały: Wykorzystywanie materiałów naturalnych i lokalnych o niskim wpływie na środowisko.
Integracja budowli w ogrodzie permakulturelnym jest złożonym procesem, który wymaga dokładnego planowania i uwzględnienia wszystkich czynników. Właściwe umiejscowienie budowli przyczynia się do stworzenia harmonijnego i zrównoważonego środowiska, które służy ludziom i przyrodzie.
Materiał budowli
Przy budowie garażu, wiaty, altany czy domku ogrodowego przedkładajcie materiały naturalne, które są przyjazne dla środowiska i harmonijnie wpisują się w otoczenie przyrodnicze.
Drewno jest materiałem odnawialnym, który łatwo się obrabiauje i ma doskonałe właściwości termoizolacyjne. Przy wyborze drewna dbajcie o jego pochodzenie i upewnijcie się, że pochodzi z lasów zrównoważenie gospodarowanych.
Kamień jest kolejnym świetnym materiałem do budowli permakulturelnych. Jest trwały, odporny i ma doskonałą zdolność akumulowania ciepła. Możecie go wykorzystać do budowy ścian, fundamentów, murków oporowych, ale także do tworzenia murków suchych, które zapewniają schronienie dla owadów i gadów.
Użycie tych materiałów nie tylko wpisuje się w koncepcję permakulturelną, ale także minimalizuje negatywny wpływ na środowisko.
Zbieranie wody deszczowej
W ogrodzie permakulturelnym staramy się o jak najskuteczniejsze wykorzystanie wszystkich zasobów, w tym wody deszczowej. Dachy garaży, wiat i domków ogrodowych są idealne do jej zbierania. Woda deszczowa jest cennym zasobem, który możecie wykorzystać do nawadniania ogrodu, czym oszczędzacie wodę pitną i obniżacie obciążenie systemu kanalizacyjnego. Do zbierania wody deszczowej używa się beczek, zbiorników lub cystern, które umieszcza się pod rynnami.
Zielone dachy na domach i garażach są kolejnym świetnym sposobem, jak wykorzystać wodę deszczową i jednocześnie poprawić mikroklimat i różnorodność biologiczną. Zielone dachy to dachy pokryte roślinnością, która zatrzymuje wodę deszczową, obniża temperaturę latem i izoluje zimą. Jednocześnie zapewniają siedlisko dla owadów, ptaków i drobnych zwierząt, czym przyczyniają się do różnorodności biologicznej w ogrodzie. Poza tym zielone dachy poprawiają estetyczny wygląd budowli i tworzą przyjemne środowisko do odpoczynku.
Zielone dachy można realizować nie tylko na domach, ale także na garażach czy domkach ogrodowych. Przy ich realizacji ważne jest wybranie odpowiedniego typu roślinności i zapewnienie wystarczającej nośności dachu. Są świetnym przykładem tego, jak możemy w permakulturze połączyć funkcjonalność i estetykę z uwzględnieniem środowiska.
W ogrodzie permakulturelnym już na początku ważny jest dobry plan, w którym o niczym nie zapomniecie i wszystko będzie w najbardziej odpowiednim miejscu. A taki plan wymaga czasu, uważnego postrzegania otoczenia, myślenia o różnych potrzebach i możliwościach rozwiązań.
